مقالات علمی - اولین سایت تخصصی معرفی و عرضه کتابهای نفیس و هنری

مصحف شریف

بسمه تعالی

ملا محمد شفیع (1253تا1333ه­ق) پسر ملاعلی عسگر ارسنجانی نقاش و شاعر عصر قاجار،استادی در خط نسخ را به آنجا رساند که فرصت الدوله در آثار عجم می­گوید:«در خط نسخ از مرحوم والد گذرانیده ،شهدالله که پس از مرحوم میرزا احمد نیریزی ،خط مذکور را احدی پایه مشار الیه ننوشته است.

ملا محمد شفیع که در نوشتن نسخ ،ثلث ،نستعلیق ،شکسته نستعلیق و رقاع سرآمد بود ،بیش از چهل نسخه قرآن را به نسخ نوشته است و همچنین در سرودن اشعار به ویژه غزل صاحب طبع عالی بود که به «آثار» و «اشرف» تخلص می­نمود.

نسخه خطی مصحف شفیع که به نیت سلامت مظفرالدین شاه کتابت و به سال 1315 هجری قمری به وی تقدیم و به سال 1316توسط شاه قاجار به میرزاعلی اصغرخان صدراعظم هدیه شده است ؛در حال حاضر در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می­شود . این قرآن 12 سطری در 716 صفحه به خط نسخ کتابت و با ترجمه­ای به خط نستعلیق همراه شده است که البته مترجم آن معلوم نیست.

این مصحف بی­نظیر با مشارکت مؤسسه فرهنگی عظام هنر و کتابخانه و موزه ملی ملک در سال 1389 توسط شرکت چاپ راش در آلمان در پنج هزار نسخه چاپ و با مجوز شماره 10268/8909 مورخ 27/5/89 ازسازمان دارالقرآن الکریم اجازه انتشار پیدا کرده است.

مصحف شریف شفیع به لحاظ آرایه­های چاپی و فناوری استفاده شده و در چاپ بی نظیر و تنها قرآن نفیس چاپ عکسی دارای ترجمه فارسی است .برای درک دقیق ظرافت و نفاست این مصحف فاخر ملاحظه تنها یک صفحه از نسخه چاپی کفایت می­کند.

---------------------------------------------------------------------------------------------

منظومه «علی‌نامه»

منظومه«علی‌نامه» سروده شاعری گمنام با تخلّص«ربیع» است که آن را در اعتراض به «شاهنامه» فردوسی سروده است؛ اثری که نخستین تجربه شعر حماسی شیعی است.

منظومه «علی‌نامه»؛ یک متن قرن پنجمی، نخستین تجربه شعر حماسی شیعی است که با مقدمه استاد شفیعی کدکنی و دکتر محمود امیدسالار منتشر شده .

منظومه «علی‌نامه»؛ یک متن قرن پنجمی، نخستین تجربه شعر حماسی شیعی است که با مقدمه استاد شفیعی کدکنی و دکتر محمود امیدسالار منتشر شده .

این کتاب گنجینه گهرباری است که در مرکز پژوهشی میراث مکتوب با همکاری کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، و مؤسسه مطالعات اسماعیلیه انتشار یافته است.

علی‌نامه(منظومه‌ای کهن) سروده به سال 482 ﻫ. است که نسخه برگردان(فاکسیمیله) به قطع اصل نسخه خطی شمارۀ 2562 کتابخانۀ موزۀ قونیه (ترکیه) کتابت حدود سدۀ هفتم هجری است .

 مرکز پژوهشی میراث مکتوب طی دیداری با استاد محمدرضا شفیعی کدکنی، اجازه انتشار مقاله‌ای که وی آن را 10 سال پیش درباره این اثر نوشته، به عنوان مقدمه کتاب «علی نامه» اخذ کرده‌است.

علی‌نامه  نخستین تجربه شعر حماسی شیعه اثنی عشری است، هم از نظر قدمت تاریخ حماسه های شیعی و هم از نظر در برداشتن نوادر لغات و ترکیبات فارسی کهن در کمال اهمیت است که تاکنون گمنام مانده و در کتب تاریخ ادبیات فارسی به آن اشاره‌ای نشده است.

علی‌نامه اثری است به سبک شاهنامه فردوسی مربوط به اواخر قرن پنجم هجری و درباره دلاوری های حضرت علی(علیه السلام) در جنگهای صدر اسلام که به نظم در آمده است.

نسخه اصلی این اثر در موزه قونیه بوده و قرار بود؛ اوایل تیر ماه با مقدمه دکتر محمدرضاشفیعی‌کدکنی و مقاله‌ای دیگر(به زبان انگلیسی) از دکتر محمود امیدسالار به صورت رنگی منتشر شود.

تاریخ کتابت این اثر نشان می‌دهد که حدود صد سال بعد از سرایش شاهنامه فردوسی سروده شده است. نسخه اصلی این منظومه را مجتبی مینوی به صورت میکروفیلم از قونیه به ایران آورد.

ربیع» نیز در ابتدای منظومه علی‌نامه با اشاره به انگیزه‌اش از سرودن آن آورده است: «وقتی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و امام علی (علیه السلام) با دلاوری در جنگهای صدر اسلام حماسه آفریدند، بهتر بود فردوسی شاهنامه را درباره جنگ های این دو شخصیت بزرگ اسلام می‌سرود نه درباره رستم و سهراب که افسانه هستند

زمانی که شاهنامه سروده شد؛ عده‌ای از شعرای هم عصر فردوسی زبان به اعتراض گشودند و به گونه‌ای با متهم کردن فردوسی به پول پرستی معتقد بودند، او شاهنامه را با هدف دریافت صله از سلطان محمود غزنوی سروده است، که البته در این گذر، سلطان به عهد خویش نیز وفا نمی کند و گویند که فردوسی در مصاف با این اهانت دق می کند.

ربیع نیز در ابتدای منظومه علی‌نامه با اشاره به انگیزه‌اش از سرودن آن آورده است: «وقتی که پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله وسلم) و امام علی (علیه السلام) با دلاوری در جنگهای صدر اسلام حماسه آفریدند، بهتر بود فردوسی شاهنامه را درباره جنگ های این دو شخصیت بزرگ اسلام می‌سرود نه درباره رستم و سهراب که افسانه هستند

ربیع در این منظومه خطاب به فردوسی می‌گوید: «تو که شیعه هستی بعید بود نسبت به پیامبر (ص) و ائمه (ع) بی تفاوت باشی». این منظومه را در بحر متقارب یعنی همان وزن حماسی و به زبان فارسی سروده است.

---------------------------------------------------------------------------------------------

مصحف شریف یاقوت

قرآن کریم به عنوان سرآمد کتب آسمانی پیوسته به لحاظ کتابت و آماده­سازی مورد عنایت هنرمندان مسلمان بوده است . وراّقان ،کاتبان ،مذهبیّن . جلدسازان همیشه کار قرآن را برکت و افتخاری برای دستان خود دانسته و کاتبان برای کتابت کلام الهی در پی ارائه بهترین شیوه­ها و عرضه بالاترین تواناییهای خود بوده­اند . لذا قرآن مؤثرترین انگیزه و مشوق ابداع شیوه های خط در جهت نوآوری­های خوشنویسی در نزد خوشنویسان مسلمان و عاملی الهام بخش جهت رسیدن به بهترین فرم خطوط بوده است.

هنر نوشتاری خط به دلیل نیاز و دسترسی عموم به آن از مهمترین هنرهای بشری شمرده می­شود و خوشنویسی هنری فرا اقلیمی،اصیل ،انسانی و ریشه­دار در عوالم قدسی و آئینی است و به رابطه قداستی که بر عهده این هنر بوده است ،در حوزه تمدن اسلامی اعتباری فراتر از سایر هنرها داشته و «خط» هنر ناب نبوی به حساب آمده است . بدون شناخت جایگاه زیبایی شناسی و وجوه کاربردی هنر خوشنویسی،هنر اسلامی قابل شناخت نیست چرا که بر خلاف خط لاتین ،خط اسلامی مکمل کاربردی انواع هنرها و صنایع دستی و حتی معماری می­باشد.

مهمترین دلیل ماندگاری حداکثری است نوشته­های قرآنی از پی قرون متعادل علیرغم جنگ­ها، کتاب سوزی­ها بلایای طبیعی و آسیب­های ناشی از گذر زمان ،بی­تردید اهتمام خاص به حراست از این متون و حفظ حرمت کلام خداوند بوده است وهنرمندان در خلال اعصار کوشیده­اند با هنر خود به آسمانی بودن آیات و کلام الهی را جلوه­گر سازند و کاتبان به ویژه سعی کرده­اند با خط خود زیبایی آیات را در سطحی به نمایش گذارند که نورانیت آن به دیدگان خواننده منتقل شود.

قرن هفتم هجری نقطه عطف حرکت­های علمی و فرهنگی در سرزمین پهناور اسلامی است که در کنار ظهور شخصیت­های ادبی و عرفانی چون سعدی و مولانا ، در سرزمین بغداد نابغه­ای پا به عرصه خط و خوشنویسی می­گذارد که فضای سنّتی محدود و تقیلید محور هنر خوشنویسی را وسعت می­بخشد و آئین تعلیم را به شیوه شایسته از قید تقلید و رونویسی محض می­رهاند .قریب به پنج قرن پس از ظهور ابن مقله و و این بواب که پیشگامان اصلی خطوط متداول اسلامی بودند، یاقوت مستعصمی با ابتکار و نوآوری در هنر خوشنویسی (بخصوص خط نسخ )دگرگونیهای بنیادینی را رقم می­زند . در عصر وی جزئیات و رمز و رازهای تراش قلم ، در زمره سرفصل­های تعلیم در­می­آیدو راهی نو به روی استعدادهای هنری حوزه خوشنویسی گشوده می­گردد. از جمله نوآوریهای فنی یاقوت ، تحول در کیفیت تعلیم تراش قلم بود که قبل او از اسرار و رموز تعلیم به شمار می­رفت.

یاقوت که در دربار عباسیان و نزد اساتیدی چون عبدالمؤمن و شیخ حبیب تعلیم دیده بود ، در خطوط ششگانه استاد مسلّم شد و خط­های ثلث و ریحان را به غایت اعتلاء رساند و به حق قبله الکتاب لقب گرفت . آثار وی به دستگاه خلیفه عباسی مستعصم منحصر نماند بلکه به دلالت دل آثار پسندیده­ای نیز از گلستان سعدی و صحیفه سجادیه خلق کرد و حتی محمدشاه ،پادشاه هندوستان از او خواست برایش شفای بوعلی را کتابت کند . آثار مکتوب او سطر به سطر با سکه طلا محاسبه می­شد و امروزه نیز داشتن برگی از آثارش برای موزه­ها ،کتابخانه­ها و خزانه­های سلطنتی افتخاری بزرگ است . یاقوت مستعصمی به سرعت عمل در تحریر و تعلیم نیز شهره است . نقل است که هر روز دو جزء قرآن را بدون فاصله کتابت می­کرد و هر ماه دو مصحف می­نوشت و در پایان هر یک شماره آنرا درج می­نمود و تا سیصد و شصت و چهار مصحف به او منتصب است .

مصحف حاضر گرچه امضاء و فراق نامه­ای به خط یاقوت ندارد ولی به گواهی اساتید متعلق به یاقوت مستعصمی است . نسخه خطی به گواهی مرقومه پایانی «بمرور ایام متمادی و تعاقب استعمال ایادی ناقص گردیده» بود لذا سالها پس از فوت خوشنویس توسط عبدالله نامی احیاء و تکمیل گردیده است . ولی تاریخ کتابت و زمان احیاء آن شخص نیست. این نسخه که در حال حاضر در مجموعه شخصی دکتر محمدصادق خرازی نگهداری می­شود. به خط نسخ ،فاقد ترجمه و دارای ---سطر در صفحه و جمعاً – می­باشد . ویژگی متمایز آن وجود 114 سر سوره متنوع و مختلف است که در کمال استادی طراحی شده است. همچنین شمسه­های کوچک شمارش آیات در حواشی که با زیبایی و دقت استادانه ترسیم گردیده ، وجهی دیگر از نفاست این نسخه فاخر است .

به سال 1389 به اهتمام مؤسسه فرهنگی عظام هنر و با استفاده از عالیترین فناوریهای روز صنعت چاپ توسط شرکت چاپ راش (Rasch)آلمان در پنج هزار نسخه به شیوه فاکسی میله (Facsimile) و با حفظ تمام ویژگیهای نسخه خطی چاپ شده است.

---------------------------------------------------------------------------------------------

مصحف شریف نور

سرانجام در سال 1387 پس از هشت سال تلاش های پیگیرانۀ مؤسسه عظام هنر مراحل چاپ مصحف شریف نور که بدون شک نفیس ترین کتاب موجود در ایران است به پایان رسید و در اختیار علاقه مندانش قرار گرفت. طبق کتیبه ای که در انتهای این کتاب قید شده است کاتب آن نورالدین محمد میباشد که با توجه به نوع نگارش و قدمت کتاب احتمالاً همان نورالدین محمد شیرازی از کاتبین به نام عصر صفوی می باشد. کاتب در این کتاب رجعتی هنرمندانه به نوع خط محقق جلی داشته و از این حیث نیز به ارزش اثر افزوده است.

          برنامه ریزی چاپ مصحف نور در شهر کلن آلمان آغاز شد ولی چون نفاست و ظرافت نسخه خطی اجازۀ اسکن مستقیم را نمی داد لذا اسلاید تهیه شد و به کمک معتبرترین لیتوگرافی در شهر کوبلنز آلمان اسلایدها اسکن و فایل دیجیتالی تهیه گردید. سپس مدیریت هنری پروژه با توجه به ضرورت توجه به شرایط و لوازم حفظ حرمت و شأن و اعتبار قرآن کریم، پنج چاپخانۀ آلمان را انتخاب کردند و از همگی نمونه های چاپ دریافت نمودند. برای بازسازی کاغذ قدیمی مصحف، نوعی کاغذ 115 گرم کرم رنگ با میزان اسیدی خنثی به شرکت های کاغذ سازی سفارش تولید داده شد و نیز شرکت رنگ سازی  Epple  مأمور شد که رنگ طلایی نسخه خطی را آنالیز و دقیقاً عین آنرا برای چاپ اثر تولید نماید.

          همزمان با آغاز فرایند چاپ، طراحی جلد با الگو قرار دادن جلد قدیمی انجام گرفت. جلد مصحف شریف نور از چرم تیماج قهوه ای رنگ یکپارچه با لبه برگردان عیناً مطابق با جلد قدیمی و دارای برجستگی در رویه و پشت طلاکوب و کتیبۀ بازوبندی در حاشیۀ فرو رفته با نقش اسلیمی و گل بوته های برجسته ساخته شد و با روش پتینه کاری مناسب چرم و ورقۀ طلا حس کهنگی در آن ایجاد گردید تا یکی از بهترین و نزدیکترین نمونه های جلد چرمی ایرانی معاصر ساخته شود. (جلد مصحف شریف نور در حال حاضر پرهزینه ترین جلد قرآن چاپی در کشور می باشد.)

          لازم الذکر است که به جهت اطمینان از سلامت و صحت فنی قرآن با کمک اساتید قرآن پژوه، متن قرآن چندین بار مورد بررسی و تصحیح قرار گرفته است.

---------------------------------------------------------------------------------------------

مصحف شریف شفیع

ملا محمد شفیع پسر ملا علی عسگر ارسنجانی، نقاش و شاعر عصر قاجار، مهارت خوشنویسی در خط نسخ را به آنجا رساند که فرصت الدوله در آثار عجم می­گوید: «در خط نسخ از مرحوم والد گذرانیده، شهدالله که پس از مرحوم میرزا احمد نیریزی، خط مذکور را احدی پایه مشار الیه ننوشته است.»

ملا محمد شفیع که در نوشتن نسخ، ثلث، نستعلیق، شکسته نستعلیق و رقاع سرآمد بود، بیش از چهل نسخه قرآن را به خط نسخ  نوشته است و همچنین در سرودن اشعار به ویژه غزل صاحب طبع عالی بود و به «آثار» و «اشرف» تخلص می­نمود.

نسخه خطی مصحف شریف شفیع که به نیّت سلامت مظفرالدین شاه کتابت و به سال 1315 هجری قمری به وی تقدیم و به سال 1316 توسط شاه قاجار به میرزاعلی اصغرخان صدراعظم هدیه شده است، در حال حاضر در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می­شود. این قرآن 12 سطری در 716 صفحه به خط نسخ کتابت و با ترجمه­ای به خط نستعلیق همراه شده است که البته مترجم آن معلوم نیست.

این مصحف بی­نظیر با مشارکت مؤسسه فرهنگی عظام هنر و کتابخانه و موزۀ ملی ملک در سال 1389 توسط شرکت چاپ راش(Rasch)  در آلمان در پنج هزار نسخه چاپ و با مجوز شماره 10268/8909 موّرخ 27/5/89 ازسازمان دارالقرآن الکریم اجازه انتشار پیدا کرده است.

مصحف شریف شفیع به لحاظ آرایه­های چاپی و فناوری استفاده شده در چاپ بی نظیر و تنها قرآن نفیس چاپ عکسی (Facsimile) دارای ترجمه فارسی است. برای درک دقیق ظرافت و نفاست این مصحف فاخر ملاحظه تنها یک صفحه از نسخه چاپی کفایت می­کند.

---------------------------------------------------------------------------------------------

صحیفۀ مبارکۀ ارسنجانی 
 
ملا محمد شفیع پسر ملاعلی عسگر ارسنجانی، نقاش و شاعر عصر قاجار، مهارت خوشنویسی در خط نسخ را به آنجا رساند که فرصت الدوله در آثار عجم می­گوید: «در خط نسخ از مرحوم والد گذرانیده، شهدالله که پس از مرحوم میرزا احمد نیریزی، خط مذکور را احدی پایه مشار الیه ننوشته است.»

ملا محمد شفیع که در نوشتن نسخ، ثلث، نستعلیق، شکسته نستعلیق و رقاع سرآمد بود، بیش از چهل نسخه قرآن را به خط نسخ  نوشته است و همچنین در سرودن اشعار به ویژه غزل صاحب طبع عالی بود و به «آثار» و «اشرف» تخلص می­نمود.

صحیفۀ مبارکۀ سجادیۀ شفیع به درخواست میرزا ابوالقاسم خوان نصیر الملک که از خوانین بزرگ شیراز در عهد ناصری بوده است به خامۀ هنرمندانۀ ملا محمد شفیع بن علی عسگر ارسنجانی کتابت و در ماه شعبان 1316 هجری قمری به او هدیه شده است.

این صحیفۀ نفیس به اهتمام مؤسسه فرهنگی عظام هنر در سال 1390 توسط شرکت چاپ راش (Rasch) در آلمان به شیوۀ فاکسی میله (Facsimile)  به چاپ رسیده است.

---------------------------------------------------------------------------------------------

 
مصحف شریف نیریزی
 
   به گواهی تاریخ، ایرانیان مردمی هنرمند و هنرپرور بوده اند که با ورود اسلام به سرزمینشان کوشیدند این دین را در تمام شوًن زندگی خود وارد کنند، لذا هنر اسلامی در این سرزمین بود که به شکوهی بی نظیر دست یافت و خلاقیت های عاشقانۀ هنرمندان ایرانی در زمینه های خوشنویسی، تذهیب، نگارگری و تجلید قرآن کریم برجسته ترین شاهد این مدعا و نقطۀ عطف آن در عصر صفویه است که در آن هنر ایرانی - اسلامی به اوج شکوفایی خود رسید.

   میرزا احمد نیریزی - برجسته ترین نسخ نویس ایرانی و پدر نسخ فارسی - از مفاخر همین عصر است که تمام عمر هنری خود را مصروف کتابت قرآن و انفاق در آمد حاصله به نفع مستمندان نمود. حسن شهرت و اعتبار قلمش باعث شد بالغ بر یکصد نسخه قرآن خطی به او منسوب باشد. اما خبرگان فن فقط انتساب هشت تا دوازده نسخه را به وی تایید می کنند که نسخه پیش روی شما از آن جمله و با شکوهترین قرآن به یادگار مانده از این استاد بزرگ است. طبق سندی مندرج در آغاز این مصحف نگارش آن به دستور شاه سلطان حسین صفوی شروع و همچنین با استناد به فراق نامه موجود در انتهای کتاب در سال 1128 هجری قمری خاتمه یافته است.

  کار تذهیب و طلااندازی بین سطور (با طلای 24 عیار) و تجلید آن که به سفارش ملا خواجه خضر خان اصفهانی آغاز گردیده بود، حدود 40 سال زمان برد و در سال 1168 هجری قمری پایان یافت.

این گنجینۀ خطی که به سال 1380 هجری در یکی از خانواده های قاجار رونمایی شد، به لحاظ در امان ماندن از گزند زمان و آسیب های متداول نسخه های خطی نیز بی مثال است. لذا به سال 2001 میلادی در کشور آلمان کلیه مراحل عکاسی، لیتوگــرافی، چاپ و صــحافی با حـفظ اصـالت از لـحاظ جنس کاغـذ، کیفیت چاپ و جلدسـازی و دقیقاً شــبیه نسـخه اصلی انجام گرفت. به گونه ای که بی اغراق این نســخه چاپی را می توان کپی برابر با اصل یک نسخه خطی موزه ای قلمداد کرد.

·        نظر استاد محمود فرشچیان پیرامون این قرآن نفیس:

الحق در (( شبیه سازی)) و ((بازسازی)) با نسخۀ اصلی از هدایت و توفیق باریتعالی مستفیض بوده اند که توانسته اند علاوه بر انجام خدمتی شایسته به ساحت مبارک قرآن مجید، چنین اثر سزاوار تحسین و تمجید را ارائه دهند.

طراحی و اجرا: فروشگاه ساز سبدخرید